Lymfoedeem

Na een operatie voor borstkanker waarbij de lymfeklieren uit de oksel zijn verwijderd, is er kans op het ontstaan van lymfoedeem. Lymfoedeem is een abnormale ophoping van eiwitten en vocht in een lichaamsweefsel. Dit is een gevolg van een verstoord evenwicht tussen aan- en afvoer van vocht. Lymfoedeem treedt meestal op in de arm, maar ook in hand, vingers, borst en schouder van de geopereerde zijde. Soms kan het zich uitbreiden naar de andere zijde.

Naast het systeem van bloedvaten hebben we in ons lichaam tevens het lymfestelsel. Het lymfestelsel behoort tot de afvoerende systemen. Vanuit het lichaamsweefsel worden de lymfevaten gevuld met lymfe. Dat is vocht dat afvalstoffen opneemt en via de lymfeknopen of lymfeklieren weer afvoert. Die knopen dienen onder andere als filterstations voor de afvoer van ontstekingsprocessen. Pas als het lymfevocht daar is gezuiverd, komt het in de bloedbaan.

De kans op lymfoedeem wordt groter als de oksel na een okselklierverwijdering ook nog bestraald moet worden. Lymfoedeem kan jaren na de operatie en/of bestraling nog ontstaan. Daarom blijft het van belang om aandacht te besteden aan het voorkomen hiervan.

• Een zwaar aanvoelende arm en/of hand en vingers
• Een dikke arm en/of hand en vingers
• Pijn, tintelen, een strak, gespannen gevoel
• Vochtophoping, een sponzig gevoel in oksel, schouder, borst en rond het litteken

Herkent u een van deze klachten, dan kunt u eerst proberen om de arm minder zwaar te belasten, wel te bewegen en in rust hoog te leggen. Als de klachten de volgende dagen niet verminderen, neemt u dan contact op met uw verpleegkundige. Hoe eerder er maatregelen getroffen worden, hoe groter de kans dat lymfoedeem kan worden verholpen.

Er zijn verschillende behandelingen van lymfoedeem mogelijk:

• Manuele lymfdrainage door een gespecialiseerde fysiotherapeut of huidtherapeut. Deze massage stimuleert de afvoer van het lymfevocht.
• Fysiotherapie. Uw fysiotherapeut kan u informeren over zelfmanagement oedeem, het geven van lymfe-oefeningen of oefentherapie gericht op de armfunctie, lymftaping (lymftape kan het oedeem begeleiden naar een gebied waar de afvoer goed op orde is) en hij of zij kan u adviseren over belasting in dagelijkse activiteiten en ten aanzien van sport.
• Compressie. Zoals bijvoorbeeld het zwachtelen van de arm in de beginfase van lymfedrainage, het dragen van een speciale compressie beha of het aanmeten van een therapeutisch elastische kous.
• Chirurgie. Shunts (omleidingen), lymfo liposuctie (wanneer het oedeem u dermate beperkt en geen andere therapie meer werkt).

Hieronder staan een aantal aandachtspunten vermeld. U hoeft de lijst niet als een opsomming van verboden en geboden op te vatten. Wees attent op de signalen van uw lichaam.

• Als u voelt dat uw arm moe wordt of als u pijn in de arm of schouder krijgt, leg de arm dan hoog. Als u dit tijdig doet, is de kans groot dat de klachten vanzelf weer verdwijnen.
• Probeer wondjes te voorkomen, ontsmet eventuele wondjes goed met een desinfecterend middel en doe er een pleister op. Tip: koop enkele flesjes Sterilon of Betadine jodiumzalf en bewaar deze op handige plaatsen bijvoorbeeld in keukenla, badkamer, handtas, etc.
• Draag handschoenen bij ruwe karweitjes (tuinieren, huishoudelijk werk).
• Vet de huid regelmatig in om kloofjes en kapotte nagelriemen te voorkomen. Zorg voor schone nagels en handen.
• Krab puistjes en insectenbeten niet open.
• Gebruik bij het ontharen een crème, geen mesje.
• Wees voorzichtig met prikken, snijden en branden.
• Neem bij acute pijnklachten, roodheid en algehele malaise direct contact op met de huisarts.
• Voorkom overbelasting van de arm (bouw activiteiten/werkzaamheden rustig op).
• Vermijd in de beginfase zwaar tillen en intensief sporten. Als het oedeem gestabiliseerd is, is intensief sporten weer mogelijk.
• Verdeel lichamelijk werk zoveel mogelijk over de dag.
• Zoek een evenwicht tussen rust en inspanning.
• Probeer de arm niet te veel te ontzien. Normaal bewegen en licht sporten is prima. Bewegen moet echter niet leiden tot vermoeidheid, pijn in de arm/schouder of zwelling van de hand of arm.
• Vermijd extreme warmte en kou.
• Pas op met heet douchen, baden, saunabezoek en lang zonnebaden. Zoek liever de schaduw op.
• Gebruik bij huishoudelijk werk niet te heet water. Wees voorzichtig met stoom (aardappelen afgieten etc.).
• Gebruik geen kruik, ‘kersenpit’, rode lamp of warme pakkingen op uw arm of schouder.
• Span u bij warm weer niet overmatig in, las pauzes in en doe af en toe arm- en schouderoefeningen.
• Draag een goed passende beha met brede banden.
• Draag geen knellende kleding, sieraden of mouwophouders.
• Koop geen zware prothese. Kies eventueel voor een lichtgewicht exemplaar of voor een contactprothese. Deze wordt op de huid geplakt en ‘hangt’ dus minder aan de schouder. Deze prothese is niet geschikt als u pas bestraald bent.
• Hang geen tas over uw schouder.

• Leg uw arm hoger als u zit of ligt, gebruik hiervoor extra kussens.
• Laat geen bloeddruk meten aan de arm van de geopereerde zijde.
• Laat geen bloed afnemen aan de arm van de geopereerde zijde.
• Laat geen infuus aanleggen aan de arm van de geopereerde zijde.

Alle oefeningen kunnen zowel zittend op de stoel als liggend in bed worden gedaan. De oefeningen moeten in een heel rustig tempo worden uitgevoerd. Dit is bedoeld om zo het lymfoedeem de kans te geven zich te verplaatsen. Snelle oefeningen geven een minimaal effect en de kans is groot dat er door de snelle bewegingen juist een verhoogde productie van het weefselvocht ontstaat. Dit geeft weer een verergering van het lymfoedeem. Herhaal alle oefeningen in onderstaande volgorde. De fysiotherapeut bespreekt met u het aantal herhalingen per dag.

1. Draai het hoofd rustig van links naar rechts. Herhaal dit 5 keer en houd het hoofd telkens ongeveer 4 seconden vast in de eindstand van de draai.
2. Maak een onderkin. Hierbij mag het hoofd niet worden opgetild. Houd de eindstand 4 seconden vast. Herhaal dit 5 keer.
3. Trek beide schouders in 4 tellen op, houd ze 4 tellen vast en breng ze daarna in 4 tellen zo ver mogelijk naar beneden. Houd ze hier 4 tellen vast en herhaal deze beweging 5 keer.
4. Adem heel diep in en uit. Dit wordt gevolgd door 2 normale ademhalingen. Herhaal dit 5 keer. (doe dit erg rustig, er mag geen duizeligheid ontstaan). Controleer de beweging van de buik en de romp door één hand op de buik te leggen en één hand op het borstbeen. Hiermee kunt u bewegingen volgen en eventueel corrigeren.

1. Breng beide armen omhoog tot naast het hoofd. Breng ze daarna weer terug naast het lichaam. Herhaal dit in rustig tempo 5 keer.
2. Buig beide ellebogen en strek ze daarna weer. Herhaal dit in rustig tempo 5 keer. Houd eindstand enige seconden vast.
3. Beweeg de handen in de polsen door de handen rustig afwisselend naar de handpalmzijde en daarna naar de handrugzijde te bewegen.
4. Maak een vuist en strek daarna de vingers weer. Doe dit in rustig tempo en houd de hand in de eindstand enkele tellen vast.
5. Sluit deze oefenreeks af met rustig ademhalen. Controleer op dezelfde manier als bij oefening 4.

Het normale verloop van de ademhaling is als volgt: het inademen begint met het omhoog komen van de buik, even later gevolgd door het omhoog komen van de borst. Het inademen gaat gelijk over in het uitademen. Bij het uitademen gaan de buik en borst gelijktijdig omlaag. Aan het einde van de uitademing volgt 1 seconde pauze, waarbij geen in- of uitademing plaatsvindt.

Daarna begint de inademing weer. Herhaal dit enkele minuten. Dit moet rustig gebeuren. Er mag geen duizeligheid optreden. Treedt dit toch op, dan is dat een teken dat er te veel geademd wordt. Maak de ademhaling dan rustiger.

Al deze oefeningen zijn bedoeld om het afvoeren van lymfe door de lymfevaten te ondersteunen en te stimuleren. In uw situatie is er een balansverstoring opgetreden in de hoeveelheid weefselvocht die ontstaat en de hoeveelheid die wordt afgevoerd door opname in de bloedbaan en het lymfesysteem. Het consequent uitvoeren van deze oefeningen vormt een wezenlijke bijdrage tot het optimaliseren van deze balans.

Wij staan voor u klaar. Het is belangrijk dat u het ons laat weten als u vragen heeft of zich zorgen maakt.

• Bij spoed zijn wij 24/7 bereikbaar op 030 – 225 0910.
• Op ma. t/m vr. is de mammacare verpleegkundige bereikbaar voor korte vragen van 09.30 tot 10.30 uur en van 14.00 tot 15.00 uur op 030 – 721 0109.
• Voor algemene vragen kunt u ook een E-consult indienen via het patiëntportaal of een e-mail sturen naar poli@alexandermonro.nl.